Netcongestie in de buurt: praktische stappen naar een buurtenergieplan

Waarom is een buurtenergieplan nodig?

De energietransitie vraagt om meer ruimte op het stroomnet

Steeds meer buurten lopen tegen netcongestie aan. Dit betekent dat het elektriciteitsnet overbelast raakt doordat we meer stroom gebruiken. De groei van elektrische auto's, warmtepompen en zonnepanelen zorgt ervoor dat de vraag naar elektriciteit sterk toeneemt. Daardoor is niet overal voldoende ruimte op het stroomnet beschikbaar.

Er zijn twee manieren om dit probleem aan te pakken: het elektriciteitsnet verzwaren of de piekbelasting verminderen. Beide zijn nodig, maar het verminderen van pieken is vaak sneller, goedkoper en beter uitvoerbaar. 

Als het stroomnet in de buurt tegen haar grenzen loopt, kan het verzwaard worden. Maar een forse netverzwaring – bijvoorbeeld naar 4 kW of meer per huishouden – heeft grote gevolgen. Het betekent extra transformatorhuisjes, dikkere kabels in de grond en veel werkzaamheden in de straat. Oftewel overlast en hogere kosten voor iedereen. Bovendien hebben netbeheerders simpelweg niet genoeg capaciteit om dit overal snel te realiseren.

Daarom is het verminderen van piekbelasting minstens zo belangrijk. Maar hoe pak je dat praktisch aan? Dat begint met een buurtenergieplan. 

Waarom is netverzwaring alleen niet genoeg?

Vooral in een wijk waar bewoners elektrisch gaan koken, een eigen laadpaal aan huis krijgen en overstappen op een volledig elektrische warmtepomp loopt de benodigde capaciteit flink op.

Per huishouden gaat het gemiddeld om:

• Huidige capaciteit: 1,5 kW
• Koken: + 0,3 kW
• Laadpaal: + 2,7 kW
• Warmtepomp: + 3,6 kW

Samen kom je dan uit op ongeveer 8,1 kW per huishouden. Dat is meer dan vijf keer zoveel als de huidige capaciteit van 1,5 kW. Zonder slimme afspraken betekent dat: meer transformatorhuisjes en veel nieuwe kabels in de grond.

De netbeheerders zijn tot de conclusie gekomen dat dit in de praktijk onuitvoerbaar is. Zij kiezen er daarom voor om de netverzwaring te beperken tot 5 kW per huishouden. Dat betekent dat in wijken die nu kiezen voor volledig elektrische warmtepompen aanvullende maatregelen nodig zijn om de piek te beperken. 

Want het kan slimmer.

In het artikel ‘netcongestie in straten en buurten, het probleem uitgelegd’ leggen we uit hoe netbeheerders de omvang van de piek in het stroomverbruik berekenen in de huidige situatie waar nog onvoldoende aandacht is voor slim netgebruik.

Een buurtenergieplan helpt om piekbelasting te verminderen

Een praktische oplossing is dat bewoners, bedrijven en instellingen samen – onder regie van de gemeente – een buurtenergiegemeenschap vormen en een buurtenergieplan opstellen. In zo'n plan maken zij afspraken over slim stroomgebruik, zodat de maximale belasting van het elektriciteitsnet beperkt blijft.

De kern van zo’n plan:

• Een realistische berekening van de maximale gezamenlijke stroomvraag
• Afspraken en gezamenlijke maatregelen over slim laden en slim verwarmen
• In een aantal gevallen: een Groeps Transport Overeenkomst; een gezamenlijke afspraak met de netbeheerder over de maximale transportcapaciteit

Zo kan een buurt mogelijk volstaan met 5 kW per huishouden, in plaats van 8 kW. 

Op bedrijventerreinen gebeurt dit al; daar noemt men het een energiehub. Voor woonwijken is dit nog nieuw, maar in veel gevallen onmisbaar om netverzwaring binnen grenzen te houden. 

Wat kun je als huishouden doen om piekbelasting te verminderen?

Huishoudens kunnen op verschillende manieren bijdragen:

Verplaats je stroomverbruik

• Minder stroom gebruiken in de ochtend- en avondspits.
• Apparaten later laten draaien.

Gebruik slimme apparaten

• Slimme laadpaal
• Slimme warmtepomp
• (In de toekomst) een HEMS-systeem

Is een thuisbatterij een oplossing?

Een thuisbatterij kan helpen, maar het effect wordt vaak overschat. In een recente studie concludeert CE Delft dat er juist een zeer grote kans is dat thuisbatterijen (en ook buurtbatterijen) zullen leiden tot een grote toename van de netbelasting. Veel batterijen reageren op landelijke stroomprijzen en niet op lokale netproblemen. Daardoor kunnen ze soms juist extra druk op het net veroorzaken, bijvoorbeeld als het hard waait op zee en de stroomprijs ondanks een hoge vraag laag is.

Hetzelfde geldt voor dynamische energiecontracten: vaak helpen ze, maar niet altijd gegarandeerd.

Laat je ontzorgen

In de praktijk zullen de meeste mensen kiezen voor een partij die al deze slimme oplossingen voor hen regelt. Dit kan de eigen energieleverancier zijn of de partij waar de zonnepanelen, de warmtepomp en/of de thuisbatterij is gekocht. Het wordt in de toekomst hopelijk ook mogelijk dat een buurtenergiegemeenschap dit doet, als uitwerking van het buurtenergieplan.

Begrijp de belasting van het stroomnet

Om het stroomnet niet teveel belasten, is het belangrijk dat bewoners begrijpen dat zonnepanelen, warmtepompen, laadpalen, airco’s en inductiekookplaten kunnen leiden tot knelpunten én dat iedereen kan bijdragen aan de aanpak ervan. De aangepaste nettarieven kunnen daarbij vanaf 2028 enorm helpen. En het helpt natuurlijk ook als het buurtenergieplan bijdraagt aan de verhoging van het eigen gebruik van zonne-energie.
 

Welke afspraken kan een buurt maken?

Een buurtgerichte aanpak richt zich vooral op duurzame warmtevoorziening en laadinfrastructuur voor elektrisch vervoer. Daarover kunnen met de gemeente en de netbeheerder afspraken gemaakt worden in een buurtenergieplan.

Slim verwarmen

In plaats van volledig elektrische warmtepompen per woning kan in een buurtenergieplan afgesproken worden dat ingezet wordt op een aardgasalternatief dat het stroomnet in de buurt minder belast. Dat kan zijn:

• Middentemperatuur-warmtenet
• Zeerlagetemperatuur-warmtenet in combinatie met warmtepompen
• Hybride warmtepompen met groen gas

In een buurtplan kun je ook afspreken:

• Dat iedereen slimme aansturing van warmtepompen gebruikt
• (Mogelijk in de toekomst) dat in extreme situaties tijdelijk vermogen mag worden beperkt door de netbeheerder

Slim laden

Er zijn verschillende manieren om elektrische auto’s te laden, en die belasten het stroomnet in de buurt niet evenveel. De mogelijkheden:

• Privélaadpalen aan huis
• Publieke laadpalen op straat
• Een slim laadplein

Privélaadpalen kunnen voor veel netbelasting zorgen als ze niet begrensd worden. Bij publieke laadpalen is begrenzing makkelijker te realiseren. 

Een slim laadplein kan ook een goede oplossing zijn. Daarbij kunnen meerdere slimme laadpunten op één aansluiting en wordt het beschikbare vermogen slim verdeeld. Door laadsessies slim te plannen kunnen meer auto’s kunnen laden op minder plek. Potentieel kunnen de laadpunten ook stroom terugleveren. En het kan gecombineerd worden met deelauto’s.

In een buurtenergieplan kan worden afgesproken hoe de laadinfrastructuur eruit komt te zien. En net als bij warmtepompen zou kunnen worden afgesproken dat de netbeheerder de capaciteit van laadpalen in extreme gevallen mag begrenzen.

Slim omgaan met zonnestroom

Omdat omvormers uitvallen bij te veel zonnestroom op het laagspanningsnet, zou je kunnen denken dat je niet na hoeft te denken over zonnestroom in een buurtenergieplan. Dat is echter wel het geval.  

De eerste reden is dat een verdere sterke groei van zonne-energie nodig is voor een duurzame energievoorziening. De tweede reden is de afschaffing van de salderingsregeling. Hierdoor wordt het voor alle eigenaren van zonnepanelen heel interessant om meer opgewekte zonnestroom in de eigen buurt te gebruiken. Het enthousiasme voor een buurtenergieplan kan hierdoor sterk toenemen.

De derde reden is dat zonnepanelen nu al zorgen voor extra problemen op het middenspanningsnet en zelfs het hoogspanningsnet. Een verdere sterke groei van zonnestroom is alleen mogelijk als tegelijkertijd de lokale vraag naar zonnestroom toeneemt.  

Het grote probleem is de koppeling van vraag en aanbod. Slim (bi-directioneel) laden en batterijen zijn daarbij belangrijke aandachtspunten. En kwantitatief gezien kan het heel interessant zijn om zonnestroom te gebruiken voor de opslag van warmte in de zomer om deze in de winter te gebruiken. 

Organiseer de samenwerking

Om bovenstaande goed te organiseren in wijken waar de 5 kW grens kan worden overschreden, is het nodig om een buurtenergiegemeenschap op te richten. Deze bestaat uit bewoners, bedrijven en organisaties, en is gericht op efficiënt stroomgebruik. De gemeenschap kan maatregelen invoeren om de verwachte piek te beperken.

In een aantal gevallen kan het ook nodig zijn om een Groeps Transport Overeenkomst af te sluiten tussen deze buurtenergiegemeenschap en de netbeheerder. Bijvoorbeeld als er veel stroom nodig is voor een collectieve warmtepomp. 

De Handreiking Netbewuste Gebiedsontwikkeling van TKI Urban Energy biedt een goed overzicht van de maatregelen die een buurt kan nemen om de netverzwaring te beperken.

Welke landelijke ontwikkelingen steunen deze aanpak? 

De overheid en netbeheerders werken aan maatregelen om netcongestie te beperken:

Aangepaste nettarieven (vanaf 2029 verwacht)

Op dit moment betalen huishoudens ongeveer 10 cent per kWh nettarief. Het idee is om dit tarief in de drukke uren behoorlijk te verhogen en in de uren met weinig stroomvraag behoorlijk te verlagen. Zo worden huishoudens gemotiveerd om het eigen stroomverbruik in te verplaatsen naar momenten dat het net het beter aankan. 

Het nieuwe nettarief wordt verwacht vanaf 2029. Je leest er meer over in ons artikel over tijdsafhankelijke nettarieven.

Slimme apparaten

Laadpalen en warmtepompen die automatisch rekening houden met netbelasting.

Home Energy Management Systemen (HEMS)

Systemen die apparaten in huis met elkaar laten communiceren (zonnepanelen, batterij, laadpaal, warmtepomp). Hiervoor is een open en toekomstvast communicatieprotocol nodig, omdat anders apparaten van verschillende merken elkaar niet begrijpen.

Landelijke richtlijnen voor batterijen

Deze moeten voorkomen dat batterijen juist extra pieken in het stroomgebruik veroorzaken.

Groeps Transport Overeenkomsten

Afspraken die buurten kunnen maken met de netbeheerder, vergelijkbaar met energiehubs op bedrijventerreinen. Verderop in dit artikel gaan we hier nader op in.

Technisch vangnet

In extreme situaties kan de netbeheerder dan tijdelijk het vermogen van bijvoorbeeld laadpalen of warmtepompen beperken om stroomuitval te voorkomen (zoals in Duitsland al gebeurt).

Daarnaast komt er meer transparantie via apps zoals Buurtnet en de Stroomnetchecker, waarmee bewoners inzicht krijgen in de belasting van hun lokale net.
 

Praktische eerste stappen naar een buurtenergieplan

Een buurt kan concreet beginnen met:

• Het meten van stroomverbruik per kwartier (bijvoorbeeld met een dongel op de slimme meter).
• Kennis opbouwen over slimme apparaten, netcongestie en de aanpak van de netbeheerder en de gemeente.
• Samenwerken met lokale partijen (winkelcentrum, scholen, zorginstellingen).
• Een plan maken voor slim laden.
• Een plan maken voor slim verwarmen.
• Bewoners goed informeren en praktische tips geven.

Door daadwerkelijk te meten ontstaat inzicht in:

• Werkelijke pieken
• Verschillen tussen huishoudens
• Mogelijkheden om slimmer te sturen

Binnen het project local4local is inmiddels veel ervaring opgedaan met het op kwartierbasis meten van het stroomverbruik van de verschillende huishoudens. Dit project is met name gericht op meer direct gebruik van duurzame stroom uit coöperatieve wind- en zonprojecten. In het kader van dit project is een uitgebreide kennisbank gemaakt met de nodige informatie over dit onderwerp.