Het energiesysteem uitgelegd: het stroomnet, markten en partijen

Het stroomnet: de infrastructuur 

De netbeheerders zijn verantwoordelijk voor het stroomnet. Zij zorgen ervoor dat stroom veilig, betrouwbaar en continu beschikbaar is voor iedereen. Daarmee vormen zij de ruggengraat van de stroomvoorziening. Ze produceren zelf geen stroom, maar zorgen ervoor dat het van producenten naar gebruikers kan worden vervoerd. 

Netvlakken 

Het elektriciteitsnet bestaat uit verschillende netvlakken. Deze lagen maken het mogelijk om stroom efficiënt en veilig te transporteren van grote energiebronnen naar woningen en bedrijven. 

De belangrijkste netvlakken zijn: 

• Hoogspanning 
  Voor transport over lange afstanden tussen grote energiebronnen en de regio’s waar stroom wordt gebruikt. Dit gebeurt via hoogspanningsmasten en ondergrondse kabels.
• Middenspanning 
  Voor de regionale verdeling van stroom en voor levering aan grote afnemers zoals fabrieken, ziekenhuizen, datacenters en grote winkelcentra.
• Laagspanning 
  Voor de levering aan huishoudens en kleine bedrijven. Dit net begint bij de transformatorhuisjes in woonwijken. 

TenneT en het landelijke hoogspanningsnet 

In Nederland is TenneT de beheerder van het landelijke hoogspanningsnet. Het bedrijf is eigendom van de Nederlandse staat. 

TenneT heeft verschillende taken: 

• zorgen voor voldoende transportcapaciteit op het landelijke net
• het aanleggen, beheren en onderhouden van het hoogspanningsnet op land en zee
• het verzorgen van elektriciteitsverbindingen met omringende landen 

Daarnaast heeft TenneT een wettelijke aansluitplicht. Dat betekent dat producenten en afnemers op het hoogspanningsnet moeten kunnen worden aangesloten wanneer zij daarom vragen. 

Regionale netbeheerders en de distributienetten 

Naast het landelijke hoogspanningsnet bestaan er regionale distributienetten. Deze worden beheerd door zes regionale netbeheerders. 

Hun belangrijkste taken zijn: 

• zorgen voor voldoende transportcapaciteit op middenspannings- en laagspanningsnetten
• aanleg en onderhoud van deze netwerken
• het aansluiten van producenten en afnemers op het stroomnet 

Voorbeelden van regionale netbeheerders zijn Enexis, Liander en Stedin. 

Meten van stroomverbruik 

Een belangrijke taak van regionale netbeheerders is het meten van het stroomverbruik van kleinverbruikers. De meetgegevens worden gebruikt door verschillende partijen in het energiesysteem, waaronder: 

• energieleveranciers, voor facturatie en contractafhandeling
• partijen met programmaverantwoordelijkheid op de elektriciteitsmarkt
• TenneT, voor de landelijke balansbewaking 

Daarnaast beheren netbeheerders de centrale administratie van aansluitingen en meetgegevens. Zij registreren: 

• welke aansluiting op welk adres zit
• welke energieleverancier daarbij hoort
• welke meetgegevens bij de aansluiting horen 

Deze gegevens worden veilig gedeeld met partijen die ze nodig hebben binnen het energiesysteem. 

Slimme meters 

In de nieuwe Elektriciteitswet is besloten dat alle kleinverbruikers vanaf 1 januari 2026 verplicht een slimme meter moeten hebben. Die maken het mogelijk om kwartierwaarden van stroomverbruik en -productie te registreren. Deze gegevens zijn nodig voor nieuwe toepassingen, zoals: 

• energiedelen tussen gebruikers
• dynamische energiecontracten
• flexibiliteitsdiensten in het elektriciteitssysteem 

Balans op het stroomnet

Het stroomnet moet continu in balans zijn. Dat betekent dat op ieder moment de hoeveelheid stroom die wordt geproduceerd gelijk moet zijn aan de hoeveelheid die wordt gebruikt. TenneT houdt deze balans op nationaal niveau in de gaten. Wanneer vraag en aanbod uit elkaar lopen, moet er snel worden bijgestuurd om het systeem stabiel te houden. 

De elektriciteitsmarkt: vraag en aanbod

Waar netbeheerders zorgen voor een stabiel en betrouwbaar stroomnet, speelt de markt een belangrijke rol bij het organiseren van productie, handel en levering van stroom. In deze markt wordt geregeld wie stroom produceert of verhandelt en hoe het uiteindelijk bij gebruikers terechtkomt. Daarvoor zijn verschillende soorten marktpartijen actief.

Marktpartijen en hun rollen

Binnen de elektriciteitsvoorziening vervullen verschillende partijen specifieke rollen. Sommige bedrijven combineren meerdere rollen. 

De belangrijkste rollen zijn: 

• Producenten. Grote producenten zoals gas- en kolencentrales, kerncentrales, biomassa-installaties en grote wind- en zonneparken.
• Handelaren. Partijen die stroom inkopen en verkopen op energiebeurzen en zo vraag en aanbod bij elkaar brengen.
• Leveranciers. Bedrijven die contracten hebben met huishoudens en bedrijven en hen daadwerkelijk van stroom voorzien, zoals Greenchoice, Eneco en Vattenfall.
• Grootverbruikers. Bedrijven en instellingen met een grote aansluiting (groter dan 3 × 80 A), zoals industrie, grote kantoren en winkelcentra.
• Afnemers. Zowel passieve afnemers als actieve afnemers (prosumers) die zelf stroom opwekken, bijvoorbeeld met zonnepanelen.
• Aggregatoren. Partijen die flexibiliteit van groepen afnemers of producenten bundelen. Zij sturen bijvoorbeeld laadpalen, warmtepompen of batterijen slim aan om het elektriciteitssysteem te ondersteunen. 

De drie elektriciteitsmarkten 

Binnen de elektriciteitsvoorziening worden meestal drie verschillende markten onderscheiden, namelijk de groothandelsmarkt, de onbalansmarkt en de afnemersmarkt. 

De groothandelsmarkt 

De groothandelsmarkt is de markt waar stroom wordt verhandeld tussen producenten, leveranciers en grote afnemers. Ook handelaren en energiebeurzen spelen hier een rol. 

Deze markt is complex omdat veel partijen balansverantwoordelijkheid hebben. Zij moeten een dag van tevoren voorspellen hoeveel stroom zij zullen afnemen of leveren. 

Binnen de groothandelsmarkt zijn drie belangrijke onderdelen: 

• Langlopende contracten. Hiermee leggen partijen een deel van hun toekomstige elektriciteitsbehoefte vast. Producenten krijgen zekerheid over afname en leveranciers weten tegen welke prijs en welk volume zij stroom kunnen leveren.
• De day-aheadmarkt. Op deze markt bieden producenten stroom aan voor elk uur van de volgende dag. De prijs wordt per uur bepaald op basis van de duurste productiebron die nog nodig is om aan de vraag te voldoen.
• De intradaymarkt. Hier kunnen partijen hun positie nog aanpassen wanneer productie of vraag verandert, bijvoorbeeld door afwijkende wind- of zonneproductie. 

De onbalansmarkt 

De onbalansmarkt zorgt ervoor dat het elektriciteitssysteem op elk moment in balans blijft. 

Balansverantwoordelijkheid ligt bij partijen die actief zijn op de groothandelsmarkt, zoals energieleveranciers, grote producenten (bijvoorbeeld windparken of gascentrales) en grote afnemers zoals industrie of ziekenhuizen. 

Kleinverbruikers, zoals huishoudens en kleine kantoren, hebben deze verantwoordelijkheid niet. Hun leverancier neemt deze taak voor hen op zich. 

Balansverantwoordelijke partijen moeten een dag van tevoren een voorspelling doen van hun productie en verbruik per kwartier. Deze planning wordt bij TenneT ingediend. 

Op de dag zelf controleert TenneT of vraag en aanbod overeenkomen. Als er afwijkingen ontstaan, kan TenneT snel ingrijpen door flexibiliteit in te zetten. Deze flexibiliteit wordt ingekocht bij balansserviceproviders, zoals, energiebedrijven met flexibele gascentrales, eigenaren van grote batterijen en bedrijven die hun stroomverbruik snel kunnen aanpassen. 

Aanvankelijk gebeurt bijsturing per kwartier, maar uiteindelijk kan dat op secondeniveau plaatsvinden. 

De afnemersmarkt 

De afnemersmarkt is de markt waarop huishoudens en bedrijven stroom inkopen bij een energieleverancier. Op deze markt kiezen gebruikers: 

• bij welke leverancier zij stroom afnemen
• welk type contract zij afsluiten
• onder welke prijsvoorwaarden zij stroom kopen 

Hier komen uiteindelijk de kosten van productie, handel en transport samen in de prijs die eindgebruikers betalen.