Foto: Fleur Beemster
Gemeente Den Haag heeft in ruim vijf jaar tijd 36 bewonersinitiatieven gesteund met een subsidie voor hun duurzame plannen. De gerealiseerde plannen zijn erg verschillend, maar hebben één ding gemeen: bewoners zijn zelf aan zet. We blikken terug met de gemeente Den Haag op hun aanpak.
We spreken met Marleen Jans en Michel van Ruijven, beiden werkzaam bij de afdeling energietransitie van de gemeente Den Haag. Zij zetten zich dagelijks in voor een energietransitie die niet alleen vóór, maar vooral mét bewoners wordt vormgegeven.
Dat uitgangspunt – samen met bewoners bouwen aan een duurzame toekomst – staat centraal in de Energie uit de Wijk Challenge. Binnen dit programma zijn 36 duurzame plannen van bewonersinitiatieven geselecteerd. Van zonnedaken tot een slim laadplein, van energiecoaches tot een innovatief ventilatiesysteem. De gemeente koos daarbij nadrukkelijk voor een ondersteunende rol, zodat bewoners zelf de ruimte kregen om hun plannen te realiseren.
Inmiddels is het programma afgerond. Met Jans en Van Ruijven blikken we terug op de ervaringen en lessen die de samenwerking heeft opgeleverd. Want de inzichten uit de challenge zijn breder toepasbaar. Ze bieden inspiratie voor andere gemeenten die zoeken naar manieren om bewoners actief te betrekken, binnen de energietransitie én op andere beleidsterreinen.
Het begint allemaal met de wens van de toenmalige wethouder om bewoners op een toegankelijke en laagdrempelige manier te betrekken bij de energietransitie. Met als startpunt hun eigen duurzame ideeën voor de buurt.
“We wilden bewoners zoveel mogelijk zelf aan de slag laten gaan” blikt Van Ruijven terug. “Iedere bewonersgroep met een goed idee, kon een gooi naar de subsidie doen”. Om zoveel mogelijk slagkracht bij bewoners te leggen, zijn drempels bewust zo laag mogelijk gehouden. Voorwaarden of kaders zijn in eerste instantie beperkt. Een onafhankelijke jury selecteert op basis van korte presentaties de uiteindelijke winnaars.
In het eerste jaar van de Energie uit de Wijk Challenge melden zich zo’n 60 projecten. “Met beperkte kaders is het vergelijken van projecten onderling lastig. Ook voor de onafhankelijke jury” licht Van Ruijven toe. “En sommige projecten bleken achteraf ook niet goed realiseerbaar te zijn”.
Het leidt tot een aantal aanpassingen. Zo komt er een kort aanmeldformulier voor alle initiatieven. Ook worden ideeën voor projecten vooraf intern op haalbaarheid en eventuele risico’s getoetst. “Want er pas halverwege het proces achter komen dat een vergunning niet kan worden afgegeven of dat het project in strijd is met bestemmingsplannen, is ontzettend zuur” vertelt Jans.
Naast subsidieverstrekker heeft de gemeente veel aandacht gestoken in de rol als procesbegeleider. Gedurende het project is altijd goed contact gehouden met de initiatiefnemers, om te kijken waar eventueel hulp nodig is. De gemeente wilde nadrukkelijk inzetten op het wegnemen van drempels voor de deelnemers.
“Veel bewoners worden vaak van loket naar loket gestuurd, wanneer zij aankloppen met vragen over hun (duurzame) plannen. Dat remt in veel gevallen het enthousiasme en verlaagt de kans op succes” zegt Van Ruijven. “Het is een van de dingen die de gemeente met dit programma wilde voorkomen. We boden de deelnemers altijd een vast aanspreekpunt. En vanuit de werkgroep vond er al vooroverleg plaats met andere afdelingen, zodat de projecten soepel van loket naar loket konden bewegen” blikt Van Ruijven terug.
Dit betekent ook dat de gemeente de projecten niet zomaar loslaat. “Het zijn bewoners die deze projecten vrijwillig oppakken. Soms duurt het wat langer voordat de uitvoering echt op gang komt. Ook dan blijven we betrokken” licht Jans toe.
De EnergieKas is zo’n project waarbij de gemeente langere tijd nauw betrokken is. Het is één van de winnende projecten uit de eerste editie. Het project draait om een kas van 120m², te vinden op een groot dak van een oud schoolgebouw in het centrum van Den Haag. In de kas wordt onder andere energie opgewekt en groente gekweekt. Daarnaast biedt de kas ruimte voor bijeenkomsten.
Foto: Fleur Beemster
Inmiddels is de kas volledig operationeel. Maar de start van het project verliep niet vlekkeloos. “Er waren positieve ontwikkelingen, maar na het eerste jaar was de kas nog niet gerealiseerd. Dat was reden voor de gemeente om de subsidie te bevriezen. Zo kregen de initiatiefnemers extra tijd om het project te realiseren”, vertelt Van Ruijven. “Daarnaast is de kas doorlopend meegenomen in discussies over de toekomst van het pand. Zo blijft dit project ook in de toekomst behouden voor de buurt” gaat Van Ruijven verder.
De EnergieKas heeft tijdens de afsluitende Energie uit de Wijk Superchallenge extra subsidie ontvangen om het project nog verder door te ontwikkelen.
De 36 gesubsidieerde projecten hebben lokaal effect. Zo leidde het Stagehuis in de Schilderswijk jongeren op tot energiecoach: het Hâgse FIKSTeam. “In dit project is het effect in de buurt meteen zichtbaar” zegt Jans. Maar ook de andere projecten hebben weerslag op de buurt. “We zien dat relatief vaak een subsidie wordt aangevraagd door de groene koplopers. Maar wanneer het proces eenmaal gestart is, worden ook andere omwonenden erbij betrokken. Zij kijken nu eenmaal tegen het zonnedak aan of lopen dagelijkse langs het slimme laadplein. Zo zorgen de projecten toch voor een bredere bewustwording in de buurt.”
De Energie uit de Wijk Challenge stopt na 5 edities. “De context van de energietransitie is echt veranderd. Dat vraagt om nieuwe projecten waarin we de samenwerking met bewoners blijven aangaan” vertelt Van Ruijven. De laatste editie is feestelijk afgesloten met de Superchallenge en het uitreiken van het Groene Règâh-speldje. De speld is bedoeld voor inwoners die zich met hart en ziel inzetten voor een duurzamer en groener Den Haag.
Foto: Fleur Beemster
Want blijvende aandacht voor de lokale samenwerking is ontzettend belangrijk. Zo wordt er samen met bewoners gewerkt aan de realisatie van mini-warmtenetten en wordt er samengewerkt binnen het Haagse Klimaatakkoord.
Haagse initiatiefnemers worden sinds eind 2025 beloond met het Groene Règâh-speldje. De speld is bedoeld voor inwoners die zich met hart en ziel inzetten voor een duurzamer en groener Den Haag.
“‘Naast bewoners gaan staan en kijken wat er mogelijk is’, is daarbij het uitgangspunt” vertelt Van Ruijven. Zowel binnen de afdeling energietransitie als daarbuiten.
Jans en Van Ruijven hebben samen met andere teamleden een podcast voor collega’s opgenomen. Daarin delen zij de belangrijkste lessen van vijf jaar ‘Energie uit de Wijk Challenge’. Zo krijgt het gedachtegoed dat vanuit de Energie uit de Wijk Challenge is ontstaan, op steeds meer plekken binnen de gemeente voet aan de grond.
Welke tips en adviezen hebben Jans en Van Ruijven voor andere gemeenten die de relatie met bewonersinitiatieven willen verbeteren?
Kijk samen wat er mogelijk is en denk daarbij ook buiten de kaders. De kaders van geld, tijd en je eigen functie. Waar zit de ruimte? Waar kun je iemand wél mee helpen? Want voor een goed plan zijn altijd wel medestanders te vinden. En misschien zelfs wel een potje met geld.
Ga naast bewoners staan, als partner. Niet als vertegenwoordiger van een logge systeemwereld. Dat zorgt voor een hele andere ervaring. En levert meestal, ook wanneer een project niet van de grond komt, voor alle betrokkenen een positieve ervaring op.
Bewoners met elkaar of met collega’s van andere afdelingen verbinden is mooi. Maar het contact opvolgen is nog belangrijker. Doe navraag en spring bij wanneer een afspraak toch niet snel genoeg van de grond komt of een nieuwe introductie nodig is.
In Harderwijk timmert energiecoöperatie Endura al bijna tien jaar aan de weg. De komst van de klusteams heeft de samenwerking met de gemeente een flinke kick-start gegeven. Inmiddels bouwen ze samen
Lokale energiecoöperaties en bewonersinitiatieven zijn waardevolle partners voor gemeenten. Toch ontbreekt vaak structurele financiering. De Dienst van Algemeen Economisch Belang (DAEB) kan een
Gemeenten werken in 2025 en 2026 aan een warmteprogramma: de routekaart voor de warmtetransitie. Nu is het moment om bewonersinitiatieven te laten bijdragen aan het warmteprogramma, zodat bewoners een