Over de monitor

Coöperaties, stichtingen en/of verenigingen die zich primair richten op de eigen leefomgeving en gemeenschap (wijk, dorp, stad of regio). Ze hebben een brede energiedoelstelling die ze combineren met sociale, maatschappelijke en economische doelen. Ze ontwikkelen (meerdere) opwekprojecten of hebben de ambitie om dat te doen.  

Een energiecoöperatie heeft leden die geld voor projecten kunnen inleggen en mee kunnen delen in de winst van de coöperatie. Ook kunnen die leden via de Algemene Leden Vergadering samen besluiten over de gang van zaken. Leden zijn burgers of bedrijven. 

Energiecoöperaties worden ook wel energiegemeenschappen, gemeenschapscoöperaties, of, als ze ook andere doelen (duurzaamheid, zorg e.d.) nastreven, gebiedscoöperaties genoemd. 

Bewonersinitiatieven houden zich vaak bezig met energiebesparing en soms met warmte. Dit kan als los initiatief en of als onderdeel van een al bestaande organisatie zoals een wijk- of buurtvereniging. Bewonersinitiatieven hebben niet enkel een energiedoelstelling, we zien vaak een bredere maatschappelijke focus: natuur en milieu, sociaalmaatschappelijk of buurtbelangenbehartiging. Wanneer het initiatief ook energie wil gaan opwekken en dit vastlegt in statuten wordt dit een energiecoöperatie. 

Coöperaties (met de rechtsvorm coöperatie U.A.) opgericht door een woningbouwcorporatie, VvE, bedrijf of bewonersinitiatief. Dit zijn organisaties die zich primair richten op de ontwikkeling en exploitatie van één productieproject of één type productieproject. Ze worden soms aangeduid als opwek-, project- of doelcoöperaties. Vaak zijn dit coöperaties met zonnedaken, die gebruik maken van de Subsidieregeling Coöperatieve Energieopwekking of de oude Postcoderoosregeling. Dit type productiecoöperaties heeft leden die zowel burgers al bedrijven kunnen zijn. 

Coöperatie opgericht ten behoeve van de samenwerking tussen meerdere coöperaties. Bijvoorbeeld wanneer meerdere energiecoöperaties samen de ontwikkeling en exploitatie van een grootschalig productieproject willen gaan doen in een gebied waar zij allen actief zijn. De productie-installatie wordt eigendom van het samenwerkingsverband. 

Dit type kan twee vormen aannemen: (1) een ‘coöperatie van coöperaties’ waarvan de lokale coöperaties lid zijn, of (2) als ‘coöperatie’ waarvan burgers en bedrijven lid zijn. In het laatste geval bestaat er feitelijk geen formele binding tussen de oprichtende lokale coöperaties en het nieuwe samenwerkingsverband (de productiecoöperatie). 

Dit type onderscheidt zich van samenwerkingsverbanden (‘koepels’) die zich primair richten op belangenbehartiging en kennisuitwisseling en geen productiemiddelen in eigendom hebben (of willen hebben). 

Een ontwikkelaar (bedrijf) kan een coöperatie oprichten om een project te ontwikkelen waarvan de winst terugvloeit naar de lokale omgeving. In de praktijk zijn er verschillende bedrijven die deze constructie toepassen. De productiecoöperatie borgt het lokaal eigendom. 

Productiecoöperaties worden ook opgericht door lokale energiecoöperaties die hun productieprojecten in een aparte rechtsvorm willen onderbrengen. Dit is een moeder-dochter relatie die ook in het bedrijfsleven bestaat. We hebben deze coöperaties wel in beeld, maar tellen ze niet mee in het totaal aantal coöperaties, om dubbeltelling te voorkomen. 

Een coöperatief ontwikkelaar is een bedrijf dat productiecoöperaties opricht om het lokaal eigendom te borgen. We tellen deze bedrijven mee als coöperatie, omdat ze een wezenlijke bijdrage leveren aan de hoeveelheid energie die wordt opgewekt door burgers. Een coöperatief ontwikkelaar heeft geen leden, maar de productiecoöperaties die door de coöperatief ontwikkelaars worden opgezet wel.

Coöperaties waar alleen bedrijven lid van zijn of mogen worden. We komen deze vorm regelmatig tegen, maar deze worden niet opgenomen in de Lokale Energie Monitor. De monitor kijkt expliciet naar collectieven waar burgers lid kunnen worden.  

Van de productiecoöperaties die wél direct gelieerd zijn aan een lokale coöperatie, tellen we de deelnemers niet mee als leden in de totale optelling. Deze leden zijn namelijk vaak ook al lid van de lokale coöperatie en op die manier zouden ze dubbel meetellen. 

Van de productiecoöperaties die niet gelieerd zijn aan een energiecoöperatie zijn de ledenaantallen beperkt in beeld. Vaak is het aantal deelnemers van het project dat is gekoppeld aan de productiecoöperatie wel bekend. We gaan ervan uit dat het aantal deelnemers in het project gelijk is aan het aantal leden van de coöperatie. Dit leidt tot een kleine overschatting omdat één lid kan meedoen in meerdere projecten. Dit lid wordt meerdere keren geteld terwijl één lid voor andere typen energiecoöperaties slechts één keer wordt geteld.  

• Als er van een energiecoöperatie geen ledenaantal bekend is, gaan we ervan uit dat deze 20 leden heeft.  

• Stichtingen hebben geen leden. Als ze een productiecoöperatie hebben opgericht voor hun projecten dan gaan we uit van de leden van de productiecoöperatie. 

• De 10.500 deelnemers van de crowdfundingprojecten die vóór 2020 zijn gerealiseerd, tellen we nog mee in het totaal aantal leden/deelnemers aan burgercollectieven. 

Ieder jaar komen we nieuwe coöperaties op het spoor die eerder niet gemeld of gesignaleerd waren. Zo is het aantal in 2024 opgerichte coöperaties hoger dan we in de Lokale Energie Monitor 2024 rapporteerden, namelijk 18 in plaats van 16. In 2024 hebben 5 coöperaties hun activiteiten stopgezet in plaats van 2. In hoofdstuk 1 staan de bijgestelde cijfers. We controleren elk jaar of de coöperaties op de lijst nog actief zijn.

Daarnaast zijn in 2025 de definities voor bewonersinitiatief en energiecoöperatie aangescherpt. We zien dit jaar een aantal initiatieven die niet (meer) binnen de definitie energiecoöperatie vallen en opschuiven naar de definitie bewonersinitiatief. Dit verklaart de daling van het aantal energiecoöperaties. Deze bewonersinitiatieven worden nog steeds door de monitor gevolgd.

Aanbieden van (advies van) energiecoaches (geen EPA) 

Het aanbieden van energiecoaches. Energiecoaches zijn vaak vrijwilligers die een opleiding tot energiecoach hebben gevolgd. Ze helpen buurtbewoners grip te krijgen op hun energieverbruik. Vaak vinden bewoners het lastig om in te schatten hoe ze energie kunnen besparen in hun woning. Een energiecoach helpt ze door het geven van concrete besparingstips en het beantwoorden van vragen. 

Aanbieden van online besparingstools 

Dit zijn meestal rekenmodellen om te kijken hoeveel energie bespaard kan worden als er energiebesparingsmaatregelen getroffen worden. 

Aanbieden van warmtescan, warmtesafari of warmtecamera 

Aanbieden van een warmtescan, warmtesafari of warmtecamera om inzicht te krijgen waar warmte weglekt uit woningen. Het verschilt of de scan wordt uitgevoerd of dat je een warmtecamera kunt lenen 

Standaardadviezen voor veel voorkomende woningtypen 

Standaardwoninginformatie of offertesjablonen voor woningtypen. Het gaat vaak om het uitwisselen van kennis uit rekenmodellen of eerder uitgevoerde woninginventarisaties. 

Begeleiden van buurtinitiatieven 

Het begeleiden van burgerinitiatieven op het gebied van besparing.  

Collectief inkopen warmtepomp 

Collectieve inkoop van warmtepompen. 

Collectieve inkoop van isolatie 

Collectieve inkoop van isolatiematerialen. 

Collectieve inkoop van zonnepanelen 

Collectieve inkoop van zonnepanelen. Dit is opgenomen als besparingsactiviteit omdat het hebben van zonnepanelen op je dak bijdraagt aan een hoger energielabel.  

Informatie over subsidies en/of hulp bij aanvragen 

Het aanbieden van informatie over subsidieregelingen en het aanvragen van een subsidie. 

Organiseren van bewustwordingscampagnes 

Organiseren van campagnes om bewoners, verenigingen en ondernemers te stimuleren energie te besparen. 

Organiseren van digitale of fysieke informatiebijeenkomsten 

Het organiseren van digitale en fysieke bijeenkomsten voor inwoners zoals informatieavonden en energiecafés. 

Organiseren van educatie m.b.t. energiebesparende maatregelen 

Het aanbieden van educatie in opleidingsprogramma's met betrekking tot energiebesparingsmaatregelen of samenwerkingen met scholen. 

Voorzien in voorbeeldwoningen 

Bewoners delen hun verhaal over het aanbrengen van energiebesparende maatregelen in hun woning op de website of via video's. Soms kunnen buurtgenoten bij de voorbeeldwoning op bezoek. 

Website met informatie over energiebesparing 

Informatie op de website over energiebesparing. Dit varieert van websites met eenvoudige besparingstips tot uitgebreide websites met informatie over bijvoorbeeld isolatiematerialen en warmtepompen. Vaak wordt doorverwezen naar websites zoals die van Milieu Centraal en Verbeter je huis. 

Stand op informatiebijeenkomsten 

Een informatiestand op een markt waar inwoners vragen kunnen stellen over energiebesparing. 

Opleiden en/of aanbieden van energiefixers of energiehulp 

Het opleiden van energiefixers; klussers die direct kleine, energiebesparende maatregelen in woningen toepassen. 

Andere activiteiten op het gebied van energiearmoede door fixers 

Andere activiteiten die met energiearmoede te maken hebben zoals keukentafelgesprekken, opties voor sociale duurzaamheidsleningen of acties met voedselbanken of woningbouwcorporaties. 

Informatie over waterzijdig inregelen van cv-installaties 

Uitleg over het nut, werking en stappen van waterzijdig inregelen. 

Aanbieden van waterzijdig inregelen door vrijwilligers 

Uitvoering van waterzijdig inregelen door een vrijwilliger van de organisatie. 

Energieambassadeurs zijn vaak vrijwilligers die andere buurtbewoners enthousiasmeren om ook te gaan verduurzamen. Met hun kennis over energiebesparing helpen ze anderen op weg. 

Energiecoaches zijn vaak vrijwilligers die een opleiding tot energiecoach hebben gevolgd. Ze helpen buurtbewoners grip te krijgen op hun energieverbruik door concrete besparingstips te geven en vragen te beantwoorden. 

De Energie Prestatie adviseur (EP-adviseur) is een gecertificeerd adviseur. Vaak worden EP-adviseurs ingezet om maatwerkadvies te leveren. De adviseur kan inzichtelijk maken wat er financieel en technisch haalbaar is. 

Warmteprojecten zijn langlopende projecten, waarbij de rol van het betrokken burgerenergiecollectief en de mate van activiteit in het project jaarlijks kan verschillen. Om een actueel beeld te behouden wordt de status van alle warmteprojecten bijgehouden. We verdelen projecten in actief, niet-actief en stopgezet. 

• Actief betekent dat er in het afgelopen jaar gecommuniceerd is over het project, dat er een reactie op de vragenlijst is geweest of dat er bekend is dat er ontwikkelingen zijn geweest.
• Niet actief betekent dat het niet duidelijk is op basis van communicatie of terugkoppeling dat een project gestopt is, maar dat er ook al meerdere jaren geen veranderingen in het project zichtbaar zijn. We geven niet-actieve projecten niet weer in de monitor, maar houden deze wel bij. Wanneer projecten langer dan drie jaar niet actief zijn worden deze gemarkeerd als stopgezet.
• Stopgezet betekent dat er expliciet is vermeld dat het project is stopgezet. Dit kan bijvoorbeeld zijn omdat het project niet haalbaar is gebleken in verkennend onderzoek of een haalbaarheidsonderzoek. Er zijn ook gevallen waarbij het project is stopgezet na realisatie.  

We maken onderscheid tussen vier projectfasen. 

• 1. Oriëntatiefase 

In deze fase wordt het warmte-initiatief verkend en georganiseerd. Betrokken bewoners, de gemeente en andere relevante partijen verkennen samen de opgave en mogelijkheden. Er wordt gewerkt aan een gedeelde ambitie, globale oplossingsrichtingen en een eerste afbakening van het initiatief (gebied, type warmteoplossing en bron, rolverdeling). 

Eindresultaat: een gedragen plan waarin doelen, uitgangspunten, rollen en vervolgstappen zijn vastgelegd. 

• 2. Ontwikkelfase 

De gekozen richting wordt verder uitgewerkt. Technische opties voor de warmtevoorziening worden ontworpen en vergeleken. Ook worden organisatorische (governance), financiële en juridische aspecten uitgewerkt. Daarnaast worden uitvoerende partijen geselecteerd die het plan kunnen realiseren. 

Eindresultaat: een uitgewerkt ontwerp, een sluitende businesscase, een duidelijke organisatievorm en afspraken met uitvoerende partijen. 

• 3. Uitvoeringsfase 

Na het sluiten van contracten start de realisatie van de warmte-infrastructuur en eventuele aanpassingen aan gebouwen. Tijdens en na de uitvoering is aandacht voor kwaliteit, planning en communicatie met bewoners. 

Eindresultaat: goed functionerend en operationeel warmtesysteem. 

• 4. Gebruiksfase 

In deze fase wordt het warmtesysteem langdurig beheerd. Prestaties worden bijgehouden, onderhoud wordt uitgevoerd en waar nodig worden verbeteringen doorgevoerd. Op de langere termijn wordt gepland wanneer onderdelen aan vervanging toe zijn. 

Eindresultaat: een onderhouds-, verbeterings- en vervangingsplan dat zorgt voor een betrouwbare en toekomstbestendige warmtevoorziening. 

Warmteprojecten kunnen op verschillende manieren worden opgestart. We brengen in kaart wie de initiatiefnemer van het project is geweest. Hierdoor krijgen we een beter begrip van de wijze waarop warmteprojecten van start gaan.  

Bewonersinitiatief (informeel) 

Het project is geïnitieerd vanuit een groep inwoners die niet is georganiseerd via een in de KvK ingeschreven organisatie. Ze profileren zich naar buiten toe als een groep met een eigen naam en duidelijke warmteambities. Het initiatief komt voort uit het idee van een of meerdere bewoners die een warmteproject willen realiseren. 

Wijk- of buurtvereniging (KvK) 

De initiatiefnemer is een wijk- of buurtvereniging met bestaande activiteiten in de omgeving. Dit hoeven niet enkel energie-activiteiten te zijn. De organisatie heeft vaak al bestaande contacten in de buurt en soms met de gemeente. Het initiatief voor een warmteproject komt dan van een of meerdere personen binnen of via deze organisatie. 

Energiecoöperatie 

De initiatiefnemer is de bestaande lokale energiecoöperatie, zoals gedefinieerd in de Lokale Energie Monitor. Hieronder vallen ook initiatieven van individuen die via de lokale coöperatie worden aangemeld bij de gemeente.  

Gemeente 

De projecten waarbij de gemeente initiatiefnemer is. In sommige gevallen wordt er op initiatief van de gemeente een bewonersorganisatie of klankbordgroep opgericht. 

Burgerenergiecollectieven kunnen verschillende rollen binnen een project hebben. De rolverdeling verandert bovendien vaak naarmate het project vordert. We hanteren de volgende rollen: 

Initiatiefnemer 

Het burgerenergiecollectief heeft een aanjagende en trekkende rol bij het project. Communicatie verloopt via de website van het collectief en de betrokken partijen werken samen aan het project in opdracht van het collectief. 

Partner 

Het collectief is gelijkwaardig partner in een samenwerking tussen meerdere partijen. Het collectief kan bijvoorbeeld een projectleider aanleveren of participatievraagstukken op zich nemen. We zien in dit geval vaak dat de communicatie naar het publiek via een onafhankelijke partij verloopt. Het collectief wordt expliciet benoemd in deze uitingen. 

Klankbordgroep 

Het collectief is aangehaakt bij het project, en denkt als georganiseerde groep bewoners mee met de plannen. Het collectief wordt bevraagd wanneer er belangrijke stappen in het project worden doorlopen.  

Er worden door organisaties soms verschillende schaalverdelingen gehanteerd met betrekking tot warmtenetten. De warmtewet (Wcw) is helder over de juridische kadering, maar er is ook vaak een meer informele indeling die gebruikt wordt om de omvang van warmtenetten aan te duiden. We hebben verschillende indelingen samengebracht voor een overzichtelijke weergave van alle schalen. Hieronder staat een gedetailleerd overzicht van deze schaalverdelingen en hoe ze worden gebruikt in de figuur. 

Juridisch kader Wcw: 

• Beperkt gereguleerd: ≤10 aansluitingen
• Klein collectief: 11 - 1500 aansluitingen
• Basis: ≥1500 aansluitingen 

Informeel kader schaalindeling 

• Mini-warmtenet: 2 - 50 aansluitingen
• Kleinschalig warmtenet 51 - 1500 aansluitingen
• Regulier warmtenet ≥1500 aansluitingen 

Schaalindeling Lokale Energie Monitor 

• Mini-warmtenet: ≤10 aansluitingen
• Mini-warmtenet: 11 - 50 aansluitingen
• Kleinschalig warmtenet: 51 - 1500 aansluitingen
• Regulier warmtenet: ≥1500 aansluitingen 

Voor het indelen van warmteprojecten op basis van de aflevertemperatuur hanteren we de vier temperatuurniveaus van het Nationaal Programma Lokale Warmtetransitie:  

• Hogetemperatuur (HT): 75 – 90 graden
• Middentemperatuur (MT): 55 – 75 graden
• Lagetemperatuur (LT): 30 – 55 graden
• Zeer lagetemperatuur (ZLT): 10-30 graden 

Energie Samen heeft onderzoek gedaan naar verschillende governancemodellen die de mogelijkheid bieden om te voldoen aan de definitie warmtegemeenschap uit de Wcw. 

Er zijn drie modellen onderzocht: 

• De coöperatie als eigenaar
• De coöperatie als meerderheidsaandeelhouder
• De coöperatie met een joint venture 

Lees meer over govenancemodellen voor warmtegemeenschappen op de website van Energie Samen. 

Met coöperatieve zonprojecten bedoelen we alle zonnedaken, zonneparken, drijvende zonnevelden en andere zonne-energieprojecten die burgers in gezamenlijk verband ontwikkelen, beheren en in eigendom hebben of waarin zij financieel participeren. Zonprojecten die door middel van crowdfunding zijn gefinancierd maar waar geen energiecoöperatie bij is betrokken, laten we buiten beschouwing. 

Zonnepanelen op waterbassins vallen onder de definitie van een zonnedak. Grootschalig zon op water valt onder de definitie van zonnepark. 

Oriëntatie 

Via de enquete van de Lokale Energie Monitor krijgen wij zonprojecten vaak in vroege fase binnen. Projecten die nog in verkenning zijn worden in deze projectfase geplaatst. Vanaf dit punt worden ze ieder jaar gecontroleerd.  

In voorbereiding 

De realisatie van deze projecten is nog niet zeker. De vergunningsprocedure is in voorbereiding of opgestart, maar er zijn nog geen vergunningen verleend. Voor zonneparken kan het twee tot vier jaar duren voordat ze operationeel zijn. Voor zonnedaken kan dat sneller gaan. 

Gepland 

Deze projecten gaan vrijwel zeker door. Ze hebben een subsidiebeschikking (SDE, SCE). Voor de grondgebonden en drijvende zonneparken betekent dit dat de vergunning is verleend en er (redelijke) zekerheid bestaat dat een aansluiting op het elektriciteitsnetwerk mogelijk is (transportindicatie). De financiering is zo goed als rond. In een aantal gevallen wachten de initiatiefnemers op een besluit van de Raad van State. De Raad van State kan de vergunning nog vernietigen. 

Voor dakgebonden projecten betekent dit dat de SCE-subsidie is toegekend. Helemaal zeker is het niet, want afspraken met dakeigenaren en de netbeheerders zijn vaak nog niet 100% vastgelegd. 

Gerealiseerd 

Projecten waarvan zeker is dat ze zijn gerealiseerd. We zoeken hier altijd een bron bij. Dit is bijvoorbeeld een melding in de enquête, een nieuwsbericht of een realisatiemelding in de openbare data van de SDE of SCE cijfers. 

Voor pijplijnprojecten hanteren we de volgende omschrijvingen: 

Oriëntatie/verkenning 

Er is nog geen specifieke locatie in beeld. Lokale initiatiefnemers zijn betrokken bij bijvoorbeeld gebiedsverkenningen en locatieonderzoeken of zien zelf kansen voor een specifieke locatie. In deze fase zijn de overheden aan zet: zij bepalen waar en onder welke voorwaarden wind mogelijk is. 

In voorbereiding 

Realisatie van deze projecten is nog lang niet zeker. De vergunningsprocedure is in voorbereiding of opgestart, maar er zijn nog geen vergunningen verleend. Voor de windparken kan het vijf tot zeven jaar duren voordat ze operationeel zijn. 

Gepland 

Deze projecten gaan vrijwel zeker door. Ze hebben een subsidiebeschikking. Voor de windparken betekent dit dat de vergunning is verleend. De financiering is zo goed als rond. In een aantal gevallen wachten de initiatiefnemers op een besluit van de Raad van State. 

Bouwfase 

Deze projecten gaan zeker door. Er is begonnen aan de bouw. 

Gerealiseerd 

Het project is gerealiseerd en wekt energie op.  

Sanering gepland 

Het project staat op de planning om gesaneerd te worden, vaak komt er een nieuwe windmolen op dezelfde locatie terug. Hier wordt een nieuw project voor aangemaakt. 

Gesaneerd 

Het project is gesaneerd, de opwek wordt nu negatief meegerekend in de monitor. Het nieuwe project wat mogelijk op deze locatie wordt ontwikkeld wordt onder een apart project met de eigen opwek opgenomen.