El Niño: komt het kindje met kerst?

De bovenste laag van het water van de Grote Oceaan rond de evenaar wordt opgewarmd door de sterke zon. Dit warme water wordt door de continue oostelijke passaatwinden naar Indonesië geblazen. Om deze stroming in evenwicht te brengen, voert er een tweede stroming, met kouder water, over de bodem van de oceaan richting Zuid-Amerika. Deze circulatie is een onderdeel van de thermohaliene circulatie, waar ook de warme Golfstroom onderdeel van uitmaakt.

Maar eens in de zoveel jaar, meestal in januari, wordt dit evenwicht verbroken. Wanneer de hoeveelheid opgestuwd warm water groter is dan normaal (en er in de regentijd tegengestelde westerstormen losbreken) kan het warme water opeens richting de kust van Zuid-Amerika bewegen. Dit verschijnsel heet El Niño, of het 'kerstkindje'.

De gevolgen van El Niño zijn verstrekkend. Het warme water is minder voedselrijk en bevat minder vis, een economische strop voor de vissers langs de kust van Peru. Verder zorgt de opwarming van een krachtige El Niño voor veel verdamping en extreme neerslag in gebieden die normaal juist droog zijn. Als gevolg kunnen er grote modderstromen optreden in de Andes, die grote hoeveelheden slachtoffers kunnen maken.

Aan de andere kant van de oceaan leidt El Niño juist tot extreme droogte (in gebieden die normaal juist vrij vochtig zijn). Dit heeft misoogsten en soms massale bosbranden tot gevolg, waardoor de ontbossing in Indonesië verder wordt versneld. Deze bosbranden brengen bovendien grote hoeveelheden CO2 in de lucht, waardoor het broeikaseffect wordt versterkt. Zo namen de Indonesische bosbranden tijdens de krachtige El Niño van 1997-1998 maar liefst 20 procent van de mondiale CO2-uitstoot voor hun rekening.
Het is onderwerp van discussie of klimaatverandering het risico op El Niños verhoogt. Een mogelijk mechanisme is de sterkere opwarming van het zeewater ten gevolge van de mondiale temperatuurstijging. Hierdoor zou de opgestuwde hoeveelheid warm water in het westen van de Grote Oceaan ook groter worden, waardoor deze makkelijker 'terugschiet' naar Zuid-Amerika.

Opwarming van het zeewater vergroot ook de kracht van orkanen. Andere effecten van klimaatverandering en hoge CO2-concentraties op de oceanen zijn zeespiegelstijging en verzuring.

La Niña
Wanneer de normale situatie wordt uitvergroot, wordt ook wel gesproken van een La Niña, het meisje, als tegenhanger van El Niño. Aan de westkust van Zuid-Amerika en in grote delen van de Grote Oceaan is het dan juist zeer koel en droog, terwijl niet alleen de wateren rondom Indonesië warm en vochtig zijn, maar ook grote delen van de Indische Oceaan.

De La Niña van 2008 is waarschijnlijk de krachtigste in minstens twintig jaar. Uitzonderlijke overstromingen in zuidelijk en centraal Afrika en op het eiland Madagaskar worden ermee in verband gebracht.

© www.hier.nu / Rolf Schuttenhelm