Pas wanneer de gemiddelde temperatuur in de wintermaanden onder nul komt te liggen, wordt officieel van een strenge winter gesproken. Maar het is onmiskenbaar dat het dit jaar ouderwets wintert.

Dat wordt veroorzaakt door de verdeling van drukgebieden boven de noordelijke Atlantische Oceaan en Europa. In de meest voorkomende wintersituatie wordt deze bepaald door een lage drukgebied rond IJsland en een hoge drukgebied rond de Azoren, duizenden kilometers zuidelijker op de oceaan.

met de klok mee
Omdat op het noordelijk halfrond lucht met de klok meedraait rond hoge drukcentra en juist tegen de klok in rond een depressie (coriolis), loopt bij de normale drukverdeling continu een westenwind, tussen de lage druk in het noorden en de hoge in het zuiden van de Atlantische Oceaan, over midden Europa. In Nederland, vaak zelf nog een onderdeel van de lage drukcomplexen van IJsland, buigt de westenwind wat langs de isobaren omhoog: onze bekende zuidwesters. Dit zorgt voor natte, regenachtige winters en een kleine kans op vorst.

Atlantische drukverdeling
Deze vaste patronen van drukverdeling en de windcirculaties die het veroorzaakt wordt de Noord-Atlantische Oscillatie (NAO) genoemd, die onder andere verbonden is met de Arctische Oscillatie (AO) en van invloed is op vrijwel het gehele weer van het noordelijk halfrond. De NAO-index is een maat die aangeeft hoe scherp de gradiënt in de normale drukverdeling is – en of deze überhaupt bestaat. Bij een sterke NAO, met een sterke westenwind en een natte, zachte winter, is de index sterk positief. Is deze echter negatief, dan hebben we een heel ander weertype.

oostenwind
Want het is geen geschreven wet dat de druk boven IJsland laag is en boven de Azoren hoog. Er bestaat ook een min of meer omgekeerde situatie. De lage druk bij IJsland is dan heel zwak, westelijk naar Groenland opgeschoven, of in het geheel verdwenen. Ten oosten blokkeert dan een gefixeerd hoge drukgebied boven het noordelijke vasteland van Europa de westenwinden vanaf de oceaan. Omdat de lucht rond een hoge drukgebied met de klok meedraait hebben wij in Nederland dan vooral oostenwinden, meestal droog en zonnig en, afhankelijk van de omvang van het drukgebied (en dus de herkomst van de koude lucht), mogelijk met strenge vorst.

straalstroom
Deze drukverdeling zorgt echter alleen aan het oppervlak voor het blokkeren van de westenwinden. Hoger in de atmosfeer, de stratosfeer, blijft een andere westenwind meestal gewoon blazen: de straalstroom, een soort tegenhanger van de passaat over de evenaar (die daar door het draaien van de Aarde permanent oostwaarts waait).

zuidelijke depressies
De westelijke straalstroom trekt normaal gesproken kleine lage drukgebieden vanuit de Atlantische Oceaan over Nederland, met regen tot gevolg. Hebben we echter een negatieve NAO-index, met een hoge drukgebied boven Noord-Europa, dan wordt de straalstroom naar het zuiden gedrukt. De depressies die normaal gesproken over noordwest-Europa trekken, lopen dan langs een zuidelijker traject, over de Alpen of langs de Middellandse Zee in oostelijke richting weg.

Het passeren van lage drukgebieden boven Zuid-Europa kan – samen met een permanente hoge druk boven Scandinavië – de winterse oostenwinden in Nederland nog flink versterken.

mildere vorst - en sneeuw
En dat is wat we dit weekend beleven. Als zo’n storing krachtig is, of niet al te ver naar het zuiden passeert, wordt de oostenwind in Nederland tijdens een typische wintersituatie tijdelijk krachtiger. Tegelijk wordt het vochtiger en neemt de koude af. De lucht komt namelijk niet meer met een krul rond Scandinavië, vanuit het poolgebied of Siberië, maar vanuit centraal Europa of de Balkan. Het kan nog steeds onder nul zijn, maar zeker met de bewolkte nachten is de echte vorst dan weg.

grensgebied
Kortom, voor schaatsliefhebbers luistert het heel nauw. Niet alleen of we een negatieve NAO hebben, met oostenwinden, maar ook of die oostenwind hoofdzakelijk wordt veroorzaakt door hoge druk ten noorden van ons, of lage druk te zuiden, zoals we dit weekend en maandag nog hebben.

voorspellingen
De weersvoorspellingen zijn niet heel helder over hoe dit evenwicht zal verschuiven, maar het ziet er naar uit dat we komende week opnieuw weer krijgen dat vooral door de Scandivanische hoge druk bepaald gaat worden. Dus minder sneeuw en een daling van de nachttemperatuur. De lange termijn voorspellingen van het KNMI blijven ook betrekkelijk gunstig, maar met een toenemende onzekerheid over een scenario van echte vorst, of kwakkelvorst.



Lange termijnvoorspelling voor de nachttemperatuur in Nederland, volgens het KNMI. De onzekerheid is groot, maar de winter lijkt aan te houden.

NOAA, het grote Amerikaanse meteorologische instituut, presenteert een NAO-verwachting. Op basis daarvan durfden sommige meteorologen de huidige winterkou al in oktober te voorspellen. Ook een paar dagen verder in januari lijken de Atlantische drukgebieden de Europese winter nog goed gezind.

Afbeelding verwijderd.

Ook de NAO-voorspelling van NOAA wordt vooral getekend door onzekerheid. Desondanks lijkt er voorlopig geen einde te komen aan de relatief lage waarden van de index, waarmee we in Nederland een kans op winterkou behouden.

Wat de negatieve NAO precies veroorzaakt is niet duidelijk. Mogelijk bestaat er een verband met de huidige El Niño, maar dat is dan niet sterk uitgesproken. Onder voortzettende klimaatverandering – en onverminderde stijging van de gemiddelde wintertemperaturen op het gehele noordelijke halfrond, wordt het door meteorologen bovendien aannemelijk geacht dat de NAO juist vaker positief zal zijn, een trend die al vanaf de jaren ’80 zichtbaar lijkt.

genieten
Voor de schaatsers en andere winterliefhebbers blijft het dus vooral spannend hoe lang de NAO dit jaar nog negatief blijft – en in welke mate. Zolang de depressies ten zuiden van Nederland passeren en Scandinavië in hoge druk blijft houden wij het winters. Tot nog toe ligt Nederland vooral op de grens van hoge en lage druk. Af en toe goede vorst, dan weer milder met wat sneeuw. Hoe dan ook doen we er goed aan om er van te genieten. Door klimaatverandering worden onze winters wel degelijk structureel zachter. De gemiddelde temperatuur is hier in de afgelopen eeuw al met anderhalve graad gestegen. Dat kan het verschil maken tussen wel of geen Elfstedentocht.

Lees ook:
AO weken negatief: Noordpool heeft warme winter
Vorst houdt a