Archief
Klimaatbeweging 3.0
Het klimaatprobleem is veel complexer dan ‘oude’ milieuproblemen en vraagt daarom om een geheel andere aanpak. Ouderwets actievoeren blijft uit, want er is niet één vijand en niet één oplossing. ‘Klimaatvriendelijk gedrag is een maatschappelijk statement’, zegt Sible Schöne.
Vorige week werd het Nationale Klimaatstraatfeest afgesloten met 500 straatfeesten voor de winnende straten. Met uiteindelijk meer dan 3.000 deelnemende straten is deze actie een groot succes geworden. Duizenden huishoudens zijn de afgelopen zes maanden concreet aan de slag gegaan met energiebesparing en de aanpak van het klimaatprobleem. Dit succes staat niet op zichzelf. We zien honderden concrete initiatieven van burgers, bedrijven en lokale overheden, gericht op de oplossing van het klimaatprobleem.
Er ontstaat daarmee daadwerkelijk een klimaatbeweging, maar dan anders dan andere - eerdere - bewegingen, rond een probleem dat eveneens anders - veel complexer - is dan andere milieuproblemen. Waar zitten de verschillen? Wat maakt het klimaatprobleem zo specifiek?
Thermische traagheid
Ten eerste is klimaatverandering in vrijwel elk opzicht een complex probleem. De ernst en de enorme urgentie zijn niet eenvoudig uit te leggen. Een belangrijk voorbeeld is de thermische traagheid van het klimaatprobleem: de opwarming van de aarde komt met een vertraging van zo'n 40 jaar tot stand. De smeltende Noordpool is niet het gevolg van onze uitstoot van vandaag, maar van de uitstoot tot pakweg 1970. En sindsdien is de mondiale CO2-uitstoot alleen maar gestegen. De meeste problemen die we al hebben veroorzaakt, moeten dus nog komen – en onze waarneming misleidt ons.
Misinterpretatie van onzekerheid
Daarbij komt dat er in de wetenschap brede consensus bestaat over de oorzaak en de enorme omvang van het probleem, maar dat er tegelijkertijd fundamentele onzekerheden bestaan over de precieze werking van vrijwel elk onderdeel van het klimaatsysteem. Dit maakt het lastig om de maatschappelijke vraag ‘wat is verantwoord handelen?’ in het publieke debat helder te scheiden van de wetenschappelijke vraag ‘wat is er precies aan de hand?’ Velen ervaren dit - ten onrechte - als onzekerheid over de ernst en urgentie van het probleem.
Schaal probleem is groter dan schaal van oplossingen
Er is bovendien geen simpele oplossing. Denk aan de meningsverschillen over biomassa, windenergie, de ondergrondse opslag van CO2 en kernenergie.
Geïntegreerde aanpak
Ten tweede is klimaatverandering een probleem dat we niet alleen in Nederland of Europa kunnen oplossen. Het gaat niet alleen om de beperking van de uitstoot in eigen land, maar ook om de vraag hoe we vanuit ons land maximaal kunnen bijdragen aan een effectieve internationale aanpak, die ook in andere continenten zijn vruchten afwerpt. Het gaat bovendien om een koppeling aan andere belangrijke maatschappelijke doelen, zoals de voorzieningszekerheid van energie.
Politieke context
Ten derde is de politieke context totaal anders dan we zagen bij eerdere maatschappelijke bewegingen. Waar in de jaren zeventig en tachtig moest worden gevochten voor de erkenning van specifieke problemen, ligt dit nu wezenlijk anders. Wereldleiders als Gore, Obama, Kofi Annan, Ban Ki-Moon, Blair, Merkel en Lula noemen stuk voor stuk klimaatverandering de belangrijkste bedreiging voor de toekomst van de aarde in deze eeuw.
Ook het huidige kabinet geeft het onderwerp prioriteit. Zij volgen daarin de consensus in de wetenschap. Het gaat namelijk allang niet meer om de vraag of we de slag moeten maken, maar om de veel complexere vraag hoe? Hoe kan de internationale gemeenschap dit probleem op een effectieve en rechtvaardige manier aanpakken?
Samenwerkingsprobleem
Met andere woorden: het gaat er nu niet om een conflict te beslechten of te winnen, maar om overeenstemming, samenwerking en een langdurig, bindend internationaal commitment tot stand te brengen. Eigenlijk is de stelling gerechtvaardigd, dat de klimaatverandering inmiddels vooral een samenwerkingsprobleem is.
Consumptieprobleem
Vierde en misschien wel belangrijkste punt is dat de rol van de consument in het klimaatprobleem groot is. In de westerse wereld is meer dan de helft van de CO2-uitstoot het directe gevolg van particulier gebruik van aardgas, benzine, stroom en vliegreizen. Als we daar het gebruik van dierlijk eiwit – vlees, kaas – bij optellen, gaat het over bijna tweederde deel van de totale uitstoot in de rijke landen. We kunnen dus niet om de consument heen.
Klassieke milieubeweging
Deze specifieke kenmerken van het klimaatprobleem vragen om een nieuwe aanpak. Goed en kwaad zijn een stuk minder helder te benoemen dan bij de meeste andere milieuproblemen. Dat is vooral lastig voor de klassieke milieubeweging die graag te hoop loopt tegen een helder probleem en een duidelijke vervuiler, waarbij vooral de overheid de oplossing moet bieden. Daarom bestaat er nergens ter wereld rond klimaat een klassieke protestbeweging, vergelijkbaar met de anti-kernenergie beweging of de vredesbeweging van dertig jaar geleden.
Maatschappelijke klimaatbeweging
Maar dat wil allerminst zeggen dat er niets gebeurt. Integendeel. Terwijl de ‘oude beweging’ kennelijk niet meer past, groeit en bloeit er overal in de rijke landen een totaal andere maatschappelijke klimaatbeweging. In Nederland is deze met name na de première van de film An Inconvenient Truth van Al Gore tot bloei gekomen. Grote campagnes, zoals het Klimaatstraatfeest, verbinden en stimuleren kleine initiatieven, die overal ontstaan.
3.0: zelfde opvattingen, maar oplossingsgericht
We hebben het hier gelukkig niet over een puur Nederlands fenomeen. Wie naar andere landen kijkt ziet vergelijkbare oplossingsgerichte initiatieven die klimaatverandering willen tegengaan. In Engeland spreekt men al van de Third Generation Environmentalism, na de natuurbeschermers (vanaf 1910) en de milieubeweging (vanaf de jaren zeventig). Het gaat bij deze derde generatie voor alle duidelijkheid niet om andere opvattingen over de ernst van de problematiek, maar de nadruk komt veel meer te liggen op een oplossingsgerichte aanpak dan op het agenderen en protesteren. En - heel belangrijk - deze derde generatie bestaat niet meer voornamelijk uit gevestigde milieuorganisaties en groene 'diehards', maar ook uit mensen die werkzaam zijn bij overheden en bedrijven, lokale initiatieven en niet te vergeten individuele burgers (zie onderstaande voorbeelden).
Groene voorhoede
Het is interessant dat een groot deel van deze initiatieven zichzelf niet als doel op zich ziet, maar als een voorhoede van een bredere ontwikkeling. De centrale vraag daarbij is hoe de vele goede voorbeeldprojecten kunnen uitgroeien tot een effectieve, breed gedragen maatschappelijke aanpak. Zo hebben Energy Valley, het Rotterdam Climate Initiative en diverse gemeenten milieuadviesbureau CE in Delft de vraag voorgelegd hoe een dergelijke opschalingstrategie eruit kan zien. En ook in het kader van de Energietransitie vindt deze discussie plaats.
Economische parameters
Het debat richt zich daarbij enerzijds op de noodzaak tot internationale afspraken over een wereldwijde aanpak en marktconforme instrumenten die vervuiling een prijs geven. Daarbij moet
Datum: 25-05-2009
