02-11-08

Zes graden – Onze toekomst op een warmere planeet

Je raakt er makkelijk een vol weekend aan kwijt. En mocht je dat nog hebben gehad, ook je goede humeur. Verder is het werk van Mark Lynas een aanrader.

Want als je het boek van de Britse klimaatjournalist van A tot en met Z hebt doorgelezen, heb je daarna wel een zeldzaam concreet overzicht van de gevolgen van klimaatverandering in je parate kennis.

De inmiddels gespecialiseerde auteur heeft zich gebaseerd op een worsteling door zo ongeveer alle beschikbare klimaatwetenschappelijke publicaties. Het boek heeft meer academische referenties dan pagina’s en is daarmee zorgvuldig te noemen.

Zowaar is het jaar vertraging tussen de eerste versie – Six Degrees – Our future on a hotter planet – uit 2007 en de zojuist verschenen Nederlandse vertaling door de auteur nog nuttig aangegrepen door ook de dit jaar verschenen studies en meetgegevens in zijn overzicht te verwerken.

GEVOLGEN PER GRAAD
Het resultaat wordt er beslist niet vrolijker van. Maar tegelijk is het buitengewoon nuttig. Lynas is namelijk de eerste die alle geldende voorspellingen per graad gerangschikt heeft. De chronologie van het boek is vervolgens een temperatuurstijging van 1 tot 6 graden.

Lynas neemt ons bij de hand en met reuzenstappen gaan we binnen 6 hoofdstukken ons gegarandeerde einde tegemoet. Als we niet snel, collectief, krachtige emissiereducties realiseren tenminste.

Kopenhagen
Zes graden geeft vooral goed zicht op snelheid. Om precies te zijn zijn we over een dik jaar al te laat. De huidige delegaties lijken namelijk nog niet het goede ambitiepakket mee te nemen naar de klimaattop in Kopenhagen, waar het december volgend jaar allemaal moet gebeuren.

De huidige collectieve ambitie om tot concrete emissiereducties te komen bij elkaar geschraapt stevenen we momenteel met open ogen af op een CO2-concentratie die ons direct de eerste helft van het boek van Lynas laat overslaan.

Lynas legt in het midden van zijn boek uit hoe wij en onze fossiele brandstoffen waarschijnlijk niet meer nodig zullen zijn om van 3 naar 4 graden te gaan. En 4 graden wordt vanzelf 6 graden.

Positieve terugkoppelingen.

Poznan
Willen we dat veranderen moeten we het nu doen. Vrij letterlijk nu. Over exact een maand heeft in de Poolse stad Poznan namelijk de laatste tussenstop plaats. COP14. En de laatste kans om delegaties publiekelijk te binden aan eerdere toezeggingen en, vanuit de breedte van de maatschappij, héél scherp in de gaten te houden wie de Berlusconi’s denken te zijn.

Daarover spreekt het boek van Lynas zich verder echter niet uit.

1 GRAAD
Vanaf hoofdstuk 1, waarin het directe effect van één graad opwarming staat beschreven, is het al menens:

• Al het zee-ijs van de Noordpool smelt in de zomermaanden
  Door het albedo-effect en door veranderingen in de Arctische Oscillatie wordt een gemiddelde opwarming van één graad in het hele Arctische gebied uitvergroot tot een temperatuurstijging van 2 tot 6 graden. Een verandering waar het zee-ijs niet tegen bestand is.
• Wereldwijde aantasting koraalriffen
  Ondiepe kustwateren warmen relatief snel op. In de Atlantische -, de Indische – en de Grote Oceaan neemt de reeds problematische algensterfte toe. Daaronder blijft verbleekt koraal achter, dat zonder de symbiotische voeding van de algen ook snel afsterft.
• Unieke ecosystemen en biodiversiteit verdwijnen
  Eén enkele graad opwarming betekent een verschuiving van klimaatzones richting de polen met honderden kilomters. Sowieso zullen veel soorten daarbij ernstig bekneld raken, doordat landbouwgebieden, steden en infrastructuur hun migratieroutes blokkeren. Maar sommige ecosystemen hebben om geografische redenen überhaupt geen uitwijkmogelijkheid. En deze klimaateilanden zijn vaak juist de gebieden met de hoogste concentratie unieke soorten.
  
  Vooral unieke gebergte-ecosystemen, zoals de alpiene flora en fauna op de Kilimanjaro en de Ruwenzori, dreigen bij een opwarming van slechts één graad al te verdwijnen. Ook de Queensland Wet Tropics, een regenwoud op Australische bodem, het droogste continent, dreigt bij één graad, door verdroging, te verdwijnen.
  
  En de unieke soorten van de Cape Floristic Region, op de uiterste zuidpunt van Zuid-Afrika, hebben bij één graad en de gepaarde klimaatveranderingen geen uitwijkmogelijkheid en dreigen te verdwijnen. Ook dit is geen verlies in de marge. De Cape Floristic Region heeft buiten de tropische regenwouden de hoogste concentratie hogere plantensoorten ter wereld.
• De Dust Bowl keert terug
  The Great Plains, ooit een uitgestrekte prairie, nu de graanschuur van de VS. Maar in de jaren ’30 werd duidelijk hoe fragiel landbouw op de dunne vruchtbare bodem er is. Uitputting en uitdroging zorgden ervoor dat veel akkers verstoven. De Dust Bowl. Een situatie die destijds binnen tien jaar onder controle gebracht kon worden. Maar in de toekomst kan verwoestijning het gebied permanent in z’n greep krijgen – een proces dat vanaf één graad een serieus effect zal hebben op de Amerikaanse landbouwproductie én daarmee op de wereld voedselprijzen.
  
  Daarbij moet nog worden opgemerkt dat het middenwesten van de VS slechts één van de vele droogtegevoelige gebieden is, die bij een temperatuurstijging van slechts één graad al een omslagpunt kan beleven. Ze zijn op alle continenten te vinden. En voortzettende opwarming breidt het bereik van droogteschade over alle belangrijke landbouwgebieden van de wereld uit.

De gevolgen van klimaatverandering die we vandaag de dag waarnemen, komen voort uit een gemiddelde temperatuurstijging van slechts 0,74 graad. Als we nu volledig stoppen met CO2 uitstoten zal deze opwarming echter nog worden verdubbeld door de thermische traagheid van de oceanen. Dat betekent dat we nu al 1,5 graden verdubbeling in de pijplijn hebben. En aangezien de gevolgen van klimaatverandering exponentieel toenemen met de opwarming zullen de effecten die we nu al waarnemen in de komende decennia hoe dan ook nog meer dan verdubbelen.

Maar we stoppen nú niet met CO2 uitstoten.

Volgens IEA emissiescenario’s is het mogelijk om de wereldwijde uitstoot van broeikasgassen naar 2050 te halveren. Dat zal echter nog steeds leiden tot een toename van de CO2-concentratie ten opzichte van de huidige waarden.

En wat het IEA niet meeweegt is de rol van ecosystemen. Door verdroging neemt de vorming van biomassa af terwijl oxidatie en biologische processen versnellen. Door opwarming van de oceanen kan zeewater minder CO2 bevatten. Wij rekenen ons rijk op een vooronderstelling dat ‘de natuur’ de helft van onze CO2-uitstoot opneemt.

Dat zou weleens een grote vergissing kunnen zijn.

Niet alleen worden de koolstofreservoirs van tropische regenwouden in de Amazone en Borneo bedreigd, ook de noordelijke bossen kunnen zelf aanzienlijke hoeveelheden CO2 gaan uitstoten.

Belangrijker nog: uit metingen blijkt dat de CO2-opname van oceanen al begint af te nemen. Daarbij speelt ook de verzadiging van het oceaanwater een rol. Het zou zelfs kunnen zijn dat oceanen in de toekomst een deel van het eerder opgenomen CO2 weer aan de atmosfeer zullen afstaan.

Daarmee lijkt niet alleen de schade van één graad opwarming al onafwendbaar, ook een gemiddelde temperatuurstijging van twee graden lijkt al niet meer te voorkomen.


2 GRADEN
We kunnen onze borst dus nat maken (lees vaart zetten achter het adaptatiefonds) aangezien ook het volgende lijstje in de pijplijn zit: een greep uit de gevolgen bij twee graden.

• Ernstige hittegolven Europa
  Net als de gemiddelde temperatuurstijging bij de Noordpool enkele graden hoger ligt, zorgt een gemiddelde opwarming ook voor een toename van weersextremen. In Europa zal met name tijdens hittegolven de temperatuur fors omhoog schieten. De extreme hitte van 2003, toen naar schatting 50.000 Europeanen stierven en zowel de landbouw als de natuur leden onder sterke verdroging, kan bij twee graden temperatuurstijging om het jaar terugkeren. Daarnaast kan écht extreme hitte zijn intrede doen in Europa. Ook Nederland zal kennis maken met 40 graden. Grote bosbranden zullen ook in Noord-Europa voorkomen. En in Nederland zal vooral het watermanagement een steeds duurdere klus worden, met onbevaarbare rivieren tijdens zomerdroogte.
• Verzuring oceanen bereikt kritiek punt
  Een temperatuurstijging van twee graden wordt bereikt bij een CO2eq-concentratie van ongeveer 460 ppm (alhoewel dit een gemiddelde is – er bestaat een kans van 50 procent dat de temperatuurstijging ook bij 460 ppm al hoger uitvalt, net als een kans van 50 procent dat we iets meer geluk hebben). Dergelijk grote hoeveelheden CO2 hebben echter nog een ander effect: verzuring van de oceanen. En tegen de tijd dat het in de bovenzeese wereld gemiddeld twee graden warmer is kan die verzuring wel eens op een zelfde schaal ecologisch huishouden onder water. Lynas stelt dat in grote delen van de oceanen plankton zal sterven, doordat de calciumskeletjes oplossen in het zuurdere water. Ook zal 460 ppm zorgen voor aantasting van schelpdieren. Aangezien dit soorten onderaan de voedselketen zijn zal dergelijke verzuring zorgen voor kolossale ecologische schade en bijdragen aan de gevolgen van overbevissing.
  
  Daarnaast zullen zeeën met minder plankton ook minder CO2 duurzaam opslaan (in de vorm van kalksteenpakketten) tot verdere verstoring van de koolstofkringloop en versterking van het broeikaseffect.
• Groenlandse ijskap instabiel
  Al bij een mondiale opwarming van 1,2 graden wordt verwacht dat smelt van de volledige Groenlandse ijskap onomkeerbaar wordt, op basis van zowel klimaatmodellen alsook paleoklimatologische analyses. Dit wordt mede veroorzaakt door het albedo-effect en andere positieve terugkoppelingen die de mondiale temperatuurstijging bij Groenland met een factor 2,2 vermenigvuldigen.
  
  Dit zegt nog niets over het tempo van de smelt en de gekoppelde zeespiegelstijging, maar wel over het uiteindelijke resultaat: een zeespiegel die wereldwijd 7 meter hoger komt te liggen (smelt op Antarctica en thermische expansie van het water nog buiten beschouwing latend).
  
  Vanzelfsprekend is het tempo wel cruciaal. Lynas erkent dat scenario’s voor langzame en snelle smelt allebei mogelijk zijn, maar concludeert ook dat de maatschappij rekening moet houden met een zeespiegelstijging van meerdere meters binnen deze eeuw en bij een temperatuurstijging van slechts twee graden, omdat de helft van al het ijs op Groenland al in 2100 verdwenen kan zijn. De halve wereldbevolking wordt daarmee gedwongen te migreren.
  
  Lang voordat overal vruchtbare rivierdelta’s en andere kustvlakten definitief moeten worden opgegeven, zullen gebieden met hoge bevolkingsconcentraties, waaronder miljoenensteden als de Nederlandse randstad, Antwerpen, Londen, New York, Miami, Bombay, Bangkok en Shanghai te maken krijgen met een ernstig toenemend overstromingsrisico. Zowel preventie als ‘dweilen’ zullen honderden miljarden kosten.
• Afname landbouwproductiviteit
  Waar de graanproductie in onder andere het middenwesten van de VS al zal leiden van één graad temperatuurstijging, zijn verminderde landbouwopbrengsten bij twee graden een mondiaal probleem, dat met name gebieden rond de tropen zal treffen:
  - India: gemiddeld 9 procent minder tarwe en rijst
  - zuidoosten VS: afname soja en sorghum met 50 procent
  - afname productiviteit maïs in grootste deel Zuid-Amerika
  - toename misoogsten in 29 Afrikaanse landen
• Veranderende moesson
  - China: toename droogte en verwoestijning noorden, extremere neerslag en overstromingen zuiden
  - India: onvoorspelbare moesson (te vroeg, te laat, te nat, te droog, verschillen tussen noord en zuid en west en oost)
  - Bangladesh: toename overstromingen door extreme rivierafvoer.
• Ineenstorting Arctische ecosystemen
  - mogelijk uitsterven ijsbeer, ringelrob, walrus en andere van zee-ijs afhankelijke soorten
  - ernstige achteruitgang toendrasoorten, zoals rendieren, keizerganzen, speciale zoetwatervissen
  - aanzienlijke versterking broeikaseffect door uitstoot methaan onder smeltende permafrost, overeenkomend met meerdere gigatonnen CO2-equivalenten
  - de toendra als landschapstype verdwijnt vrijwel geheel
  - verdwijnen traditionele cultuur Inuit.
• Wereldwijd verdwijnen van gebergtegletsjers
  - smelt van vrijwel alle 15.000 gletsjers in de Himalaya en de Karakoram
  - veel lagere waterstanden in droge perioden in de Indus, Ganges, Bramaputra en enkele grote Zuid-Chinese rivieren, resulterend in watergebrek en verdere aantasting landbouw
  - toenemend risico verwoestende modderstromen in Nepal
  - verdwijnen zoetwaterbronnen voor Lima en andere Peruviaanse, Equadoriaanse en Boliviaanse miljoenensteden, inclusief aantasting landbouw, door smelt van 40 tot 60 procent van de gletsjers in de noordelijke Andes
  - verdere verdroging zuidwestelijke staten VS door 20 tot 70 procent afname bedekking wintersneeuw Rocky Mountains
  - watertekort voor 85 procent Californiërs, aantasting van onder andere sinaasappelteelt
  - steeds meer grote rivieren bereiken de zee niet, onder andere door de noodzaak water vast te houden in reservoirs.
  - aantasting leefgebied zout-zoet vissen, zoals de zalm.
• Zesde mondiale extinctiegolf
  - de snelheid waarmee soorten uitsterven is nu al 100 tot 1.000 keer zo groot als het normale evolutionaire verloop. Wanneer de twee graden-grens bereikt wordt zal naar schatting 35 procent van de mondiale biodiversiteit verloren gaan. We weten allemaal dat de ijsbeer in z’n voortbestaan bedreigd wordt door het verdwijnen van zee-ijs, maar deze klimaatverandering betekent letterlijk het uitsterven van meer dan een miljoen soorten zoogdieren, vogels, amfibieën, vissen, planten, zowel op land alsook in zee.
  - door het verschuiven van klimaatzones zullen veel soorten op zoek moeten naar andere leefgebieden. Zowel door een te trage migratiesnelheid, alsook door alom aanwezige ecologische barrières, zoals steden, snelwegen en uitgestrekte landbouwgebieden, zullen veel soorten grote moeite hebben een nieuwe plek te vinden waar ze wél kunnen overleven.
  - hogere levensvormen, waaronder grote zoogdieren, sterven het eerste uit.
  - de diversiteit voortvloeiend uit miljoenen jaren evolutie raakt voor een groot deel in één enkele eeuw voorgoed verloren.

Kortom, de schade die ons onherroepelijk te wachten staat, is enorm. Het is goed om dat te weten, want we zullen ons er op moeten voorbereiden. En hoe kolossaal de schade ook, het is nog te hanteren, met collectieve moeite. Te overleven. Dat zou weleens anders kunnen zijn als de opwarming nog één graad doorschiet.

DRIE GRADEN EN VERDER
Alsof het allemaal niet genoeg is, gaat Lynas verder met zijn overzicht van onderzoeksresultaten. Bij drie graden raakt vrijwel geheel zuidelijk Afrika bedekt onder stuifzanden uit de Kalahari. Het regenwoud van de Amazone verdwijnt voor 90 procent. El Niño kan permanent worden. Australië wordt praktisch onbewoonbaar. Midden-Amerika wordt getroffen door ernstige droogte. Een nieuw soort orkanen wordt mogelijk, met 6 procent hogere windsnelheden en 18 procent meer neerslag dan de huidige categorie 5. De Indus droogt op. Enzovoorts.

Maar het echte gevaar van drie graden, is het dominant worden van de positieve terugkoppelingen in het klimaatsysteem. Het verdwijnen van de Amazone zorgt voor oxidatie van 70 gigaton pure koolstof. Maar wereldwijd zal de uitstoot van ecosystemen bij drie graden opwarming aanzienlijk hoger kunnen worden dan de opname. Drie graden wordt dan gemakkelijk vier graden. Als de hitte dan ook de oceaanbodem bereikt, kunnen de fragiele kristalstructuren van gashydraten smelten. De totale hoeveelheid methaan die dan kan vrijkomen brengt zelfs het laatste hoofdstuk direct in zicht. Als ook de Oost-Antarctische ijskap begint te smelten is zeespiegelstijging praktisch onbegrensd.

Het zijn de scenario’s om, koste wat kost, ver van te blijven.

Nou wil het toeval dat de internationale gemeenschap zich tot doel heeft gesteld de wereldwijde opwarming tot twee graden te beperken. Om een kans van 50 procent te behouden dat we inderdaad onder die grens blijven is het cruciaal de atmosferische CO2eq-concentratie te stabiliseren op ten hoogste 460 ppm.

De huidige CO2-concentratie ligt echter al op 387 ppm en stijgt de laatste jaren versneld met 2,1 ppm per jaar. Maar dat is enkel CO2. Voor de overige broeikasgassen moet nog ongeveer 50 ppm worden toegevoegd. Dan kunnen we, kortom, nog een dikke tien jaar in het huidige tempo doorgaan en we gaan met volle snelheid door de twee graden grens heen.

Voilá de reden om ook echt direct en drastisch de uitstoot te verlagen. Te luisteren naar het IPCC wanneer deze de nog beschikbare emissieruimte voor geïndustrialiseerde landen heel scherp definieert: 25 tot 40 procent reductie in 2020. Minimaal.

Obama, de nieuwe president, heeft aangekondigd dat Amerika de uitstoot naar 2020 slechts kan stabiliseren. Ondertussen denkt Europa terug te kunnen krabbelen van 30 naar 20 procent reductie. Maar voor zienden is het duidelijk. De VS móeten 25 procent reduceren. De EU móet 40 reduceren. Simpelweg omdat wij ertoe in staat zijn. Simpelweg omdat het zal moeten.

...dit alles slechts om zicht te houden op een kop-munt kans dat we niet in hoofdstuk drie belanden, het begin van het einde. En zelfs in dat geval rekenen we ons rijk op de andere kernvoorwaarden: het stoppen van ontbossing en een gemiddeld 15 tot 30 procent emissieverlaging vanuit snel groeiende economieën in ontwikkelingslanden.

Poznan begint op 1 december. Wij raden je van harte aan de presidentsverkiezingen in de VS, de kredietcrisis en Kim Jong-Il verschijningen voortaan links te laten liggen en je vanaf nu te focussen op het echte nieuws: het klimaatverdrag en de route naar Kopenhagen.

© www.hier.nu