Orkanen: het verband lijkt simpel

Extreme lagedrukgebieden kunnen in de tropen uitgroeien tot orkaan. De vochtige lucht boven warm zeewater stijgt dan op, waarbij afkoeling en neerslag ontstaat. In een zichzelf versnellend proces wordt het lagedrukgebied dan smaller en krachtiger, en ontstaat een concentrische, gesloten luchtcirculatie.

De windsnelheid loopt daarbij in elk geval op tot orkaankracht (windkracht 12, 119 km/uur) en wordt daarna ingedeeld in 5 schalen:
- Klasse 1: windsnelheden tot 154 km/uur, orkaan veroorzaakt 'lichte schade'.
- Klasse 2: windsnelheden tot 178 km/uur, orkaan veroorzaakt schade aan daken, ruiten en landbouw.
- Klasse 3: windsnelheden tot 210 km/uur, orkaan veroorzaakt zware schade aan gebouwen.
- Klasse 4: windsnelheden tot 250 km/uur, orkaan blaast daken weg, zorgt voor overstromingen.
- Klasse 5: windsnelheden groter dan 250 km/uur, orkaan veroorzaakt catastrofale schade, kleine gebouwen volledig weggeblazen.

De potentieel verwoestende kracht van orkanen kan nog op een andere manier worden uitgedrukt. De hoeveelheid energie van een gemiddelde orkaan, die naast de hoge windsnelheden ook tot uiting komt in zware neerslag, is 5 keer zo groot als het totale energieverbruik van de mensheid.

De grens wordt bepaald door de windsnelheid: is deze hoger dan kracht 12 dan is er sprake van orkaankracht. Orkanen hebben lokaal diverse andere namen. Zo bestaat in het Nederlands de term wervelstorm. In het Caraïbisch gebied en het aangrenzende deel van de Atlantische oceaan wordt gesproken van 'hurricanes'. Orkanen bij de Filipijnen en Japan worden wel tyfoons genoemd, terwijl we in de rest van Azië en Australië meestal spreken van (tropische) cyclonen.



Het geeft gelijk al aan waar de meeste orkanen optreden. In het gebied van de passaatwinden (die ook een rol spelen bij het ontstaan van El Niños), langs tropische oceaankusten, tussen de beide keerkringen, maar dan meestal niet op de evenaar. Soms raken orkanen uit koers, bijvoorbeeld op de Atlantische oceaan, en worden dan door de overwegende westenwinden richting Europa gevoerd. Zo bereikte Orkaan 'Vince' in 2005 Spanje. Sowieso was 2005 een opmerkelijk jaar. Nooit eerder waren er zoveel orkanen waargenomen boven de Atlantische Oceaan, 15 stuks in plaats van 5 of 6 gemiddeld. 'Wilma' was de krachtigste orkaan ooit, met windsnelheden tot 280 km/uur. Maar in de herinnering gegrift staat vooral orkaan 'Katrina', eveneens een klasse 5-orkaan. Katrina trof New Orleans en kostte 1500 mensen het leven.

Ook wereldwijd is het aantal orkanen sinds de jaren '70 opmerkelijk gestegen. Dat deze toename vooral plaatsvindt in en rondom het Caribisch gebied, inclusief de Golf van Mexico, versterkt het veronderstelde verband met klimaatverandering:

Het verband lijkt simpel. Orkanen ontstaan boven warm water (warmer dan 26 graden). Hoe warmer het water, hoe krachtiger orkanen kunnen worden

De Grote Oceaan is veruit de grootste watermassa op aarde. Deze reageert dus veel trager op (atmosferische) temperatuurstijging, waardoor het logisch lijkt dat het aantal orkanen daar voorlopig nog niet significant is toegenomen. De Atlantische oceaan daarentegen is een stuk kleiner, en met name de aangrenzende, ondiepe Caribische Zee en Golf van Mexico, warmen gemakkelijk op. Een ander, ondiep risicogebied is de Golf van Bengalen. Toename van het aantal orkanen daar, kan, in combinatie met zeespiegelstijging, het risico op overstromingen in Bangladesh dramatisch vergroten. Het UNDP, de ontwikkelingsorganisatie van de VN, verwacht dat overstromingen en orkanen wereldwijd zullen zorgen voor 332 miljoen klimaatvluchtelingen (waarvan 70 miljoen uit Bangladesh).

Bij een verdere temperatuurstijging zal logischerwijs ook de omvang van het gebied toenemen waar het zeewater temperaturen van 26 graden en warmer kan bereiken. Of ook Europa daarmee een groter risico loopt op (afgedwaalde) orkanen, is voorlopig niet goed te zeggen.

Update:
Volgens de meest recente inzichten lijken orkanen door opwarming (van zowel de zee, als de lucht erboven) niet in aantal toe te nemen, maar wel in kracht.

Aangezien de schade van een orkaan exponentieel toeneemt met de kracht ervan, betekent dit dat klimaatverandering het risico van orkanen vergroot.

Ook is nog steeds aannemelijk dat orkanen in de toekomst zo nu en dan kunnen voorkomen buiten de huidige risicogebieden. Daarmee kunnen onvoorbereide, dichtbevolkte kustgebieden zware schade oplopen, mogelijk ook in Europa.

© www.hier.nu / Rolf Schuttenhelm